همگرایی سیاسی فرآیندی است که طی آن واحدهای سیاسی به طور داوطلبانه از اعمال اقتدار تام خویش برای رسیدن به هدف‌های مشترک صرف‌نظر کرده از یک قدرت فوق ملّی پیروی می‌کنند. اما نظریه‌پردازان همگرایی، بر سر تعریف دقیق این واژه، توافق کامل با یکدیگر ندارند.
از اوایل قرن هفدهم به این سو، به دنبال هر نوع مناقشه‌ای که در اروپا به وقوع می‌پیوست، مسئله «همگرایی» در شکل‌های گوناگون، مانند ایجاد فدراسیونی برای استقرار صلح، مطرح می‌گردید. ولی عملاً پس از تجدید حیات اقتصادی اروپا به دنبال جنگ جهانی دوم بود که موضوع اتحاد و همکاری میان واحدهای جداگانه‌ای سیاسی، از اهمیت خاصی برخوردار شد. نظریه پردازان همگرایی با استفاده از تجربه بازار مشترک اروپا، به ارائه مدل‌ها و فرضیه‌های جدید پرداختند.
یکی از حوزه‌های مهم مطالعاتی در مسائل سیاسی و روابط بین‌الملل مجموعه مباحث مربوط به همگرایی است که در خصوص آن و موضوعات مربوطه‌اش مانند منطقه گرایی، اتحادیه‌ها و روندهای جهانی نظریه‌پردازان و صاحب‌نظران مختلفی دیدگاه‌های خود را مطرح نموده‌اند. اندیشمندانی چون ارنست هاس، امیتای اتزیونی، لندن لنیدپروف، رونالد بوجالا، کارل دویچ و از همه مهم‌تر دیوید میترانی صاحبنظرانی هستند که نظریه‌های همگرایی را طرح و گسترش داده‌اند. تعاریف متعدد و مختلفی از مفهوم همگرایی وجود دارد اما می‌توان در تمامی این تعاریف فصل مشترکی یافت مبنی بر آن که همگرایی، شکل بخشی به گروه بندی‌های بزرگتری از کشورهاست که در درون آن گروه‌بندی، کشورها به سمت تصمیم‌گیری‌های مشترک حرکت می‌کنند. و به عبارت دیگر همگرایی روند تکوین تدریجی نوعی نظام تصمیم‌گیری جمعی است ایده کلی نظریه‌پردازان همگرایی در این راستاست که واحدهای ملی (کشورها) در عرصه روابط بین‌الملل در یک تجربه تاریخی مشترک به این جمع‌بندی می‌رسند که منافع عملی تصمیم‌گیری مشترک در یک یا چند موضوع بیشتر از تصمیم‌گیری انفرادی است و به این ترتیب از یک سطح پائین در همکاری مشترک به سطوح بالاتر حرکت می‌کنند.
در اینجا ضروری است به سه نظریه در مورد همگرایی اشاره کنیم :
1- نظریه کارکردگرایان
طبق نظریه دیوید میترانی،(پدر نظریه همگرایی) پیچیدگی روزافزون نهادهای حکومت از اهمیت کارشناسان سیاسی و سیاستمداران کاسته و در عوض کفه را به نفع کارشناسان فنی که با کارهای سیاسی سر و کار چندانی ندارند سنگین کرده است. میترانی برای توضیح نظریه خود از اصطلاح ریشه دواندن یا گسترش استفاده می‌کند. برای مثال همکاری در زمینه نفت ممکن است به همکاری در زمینه پتروشیمی، حفاظت محیط زیست و حمل و نقل دریایی منجر شود. به نظر وی ایجاد شبکه گستردهای از سازمانهای اقتصادی و اجتماعی بینالمللی که زمینهساز همگرایی بینالمللی هستند بهترین راه برای مقابله با وضعیت بحرانآمیزاست.
2- نوکارکردگرایی:
ارنست هاس همگرایی را پروسهای میداند که در آن بازیگران سیاسی در کشورهای مختلف ترغیب میشوند وفاداری، انتظارات و فعالیتهای سیاسیشان را به رکن جدیدی که نهادهایش اختیارات قانونی در دولتهای ملی تشکیل دهنده آن داشته باشد یا خواهان آن اختیارات باشد تفویض کنند.
بدین ترتیب کارکردگرایان جدید بر اسلوب‌های جدید چانه زدن میان نخبگان سیاسی و نیز استراتژی‌ها و انگیزه بازیگران سیاسی مشارکت کننده و بالاخره بر پیامدهای غیر قابل انتظاری که بر اثر تعقیب منافع متعارض هر یک از بازیگران حاصل می‌شود تاکید می‌کنند .
آنها کوشیده‌اند با استفاده از روش پیمایشی (پرسشنامه ومصاحبه ) شدت ملی‌گرایی و بین‌الملل گرایی گروه‌های نخبه کشورهای مختلف را ارزیابی نمایند.
3- نظریه مبادله (ارتباطات):
این گروه برمیزان وکیفیت مبادلات اقتصادی ، سیاسی وفرهنگی میان واحدهای گوناگون تاکید دارند وهراندازه حجم مبادلات افزایش یابد به همان اندازه نسبت درجه همگرایی میان واحدهای سیاسی افزوده می‌شود .
بر این مبنا فرایند همگرایی بر اساس جریان مبادلات بینالمللی مانند تجارت ، جهانگردی، مکاتبات، و مهاجرت سنجیده می‌شود وپیش‌بینی می‌شود که نهایتا به پیدایش جوامع امنیتی یا نظام‌های اجتماعی – سیاسی یکپارچه‌ای منتهی شود.
عمدتاً نظریه ارتباطات بیشتر با نام ” کارل دویچ” همراه بوده و شناخته می‌شود. از نظر وی ارتباطات (پستی – مخابراتی-دانشجویی) یک گروه را قادر می سازد که با هم فکر کنند، با هم ببینند و با هم عمل کنند.. دویچ بر ماهیت پاداش‌ها و تنبیهات مشترک در این مبادلات تأکید می‌کند. (8)
دکتر عبدالعلی قوام در بررسی‌های خود در مورد همگرایی در کتاب اصول روابط بین‌الملل به موارد واگرایی هم اشاره می‌کند که عبارتند از:
1- طبیعت انسانی
2- واحدهای مجزای سیاسی وحاکمیت‌های جداگانه
3- نخبگان سیاسی (ویژگی‌های فردی)
4 – گروه‌های ذی‌نفوذ اجتماعی (صاحبان صنایع و لابی‌ها، گروه‌های صهیونیستی در آمریکا)
5 – متغیرهای اجتماعی بینالمللی (کارتل‌ها،تراست‌ها، شرکت‌های چند ملیتی)
6- متغیرهای نظام بینالمللی وکیفیت نظام بینالمللی(دوقطبی، چندقطبی، سلسله مراتبی، میزان مناقشات بینالمللی)
7 – تعارضات ایدئولوژیک
8 – رقابت‌های اقتصادی
9 – تعارض بر سر منافع ملی
برگرفته از پایگاه اطلاع رسانی ارتش جمهوری اسلامی
[آنچه در «بحث و نظر همگانی» منتشر می‌شود، با هدف آشنایی کاربران با نظریه‌ها و مباحث گوناگون از زوایای مختلف در زمینه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی است و الزاما بیانگر نظرات «همگرایی پایدار ایرانیان – همپا» نیست. جمع‌بندی‌های نظری «همگرایی پایدار ایرانیان» در «مفاهیم و تعاریف همپا» منتشر می‌شود.]
